CÁI KẾT CỦA TIỂU THUYẾT tiểu luận-phê bình
CÁI
KẾT CỦA TIỂU THUYẾT
Vài suy tưởng nhân đọc Đi qua miền nhớ của nhà văn Lệ Thu
Bài viết của
Trần Như Luận
Trong nghệ thuật tiểu thuyết, cái kết luôn là nơi hội tụ những vấn đề cốt lõi nhất của tác phẩm. Đó không chỉ là điểm dừng của cốt truyện, mà còn là nơi bộc lộ rõ nhất quan niệm của nhà văn về nhân sinh và các mối quan hệ được đặt ra trong tiểu thuyết.
Có thể nói, các tự sự có thể hấp dẫn bởi nhân vật, có thể lôi
cuốn bởi tình tiết, nhưng chính cái kết
mới là nơi quyết định tác phẩm sẽ được lưu giữ như thế nào trong ký ức người
đọc.
Đọc Đi qua miền
nhớ của nhà văn Lệ
Thu, điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không hẳn nằm
ở những biến cố của câu chuyện, cũng không nằm ở hành trình đời người của hai
nhân vật trung tâm, mà nằm ở cách tác giả khép lại tác phẩm. Đó là một cái kết
có khả năng tạo ra những phản ứng khác nhau: đồng tình và băn khoăn, xúc động
và tiếc nuối, thỏa mãn và chưa thỏa mãn. Chính sự lưỡng trị (ambivalence) ấy khiến nó trở thành một hiện tượng
đáng chú ý từ góc độ thi pháp tiểu thuyết.
Theo tôi, có lẽ chìa khóa để tiếp cận cái kết của Đi qua miền nhớ nằm ở
điều có thể gọi là mỹ học của sự dang dở (the
aesthetics of incompleteness).
Thông thường, kết
thúc một chuyện tình được hình dung như sự hoàn tất một hành trình. Bao chia ly, trở ngại và thử thách cuối cùng sẽ được giải
quyết trong một cuộc gặp gỡ hoặc đoàn tụ. Cấu trúc ấy không chỉ là quy luật của
văn học đại chúng,
mà còn là một trong những mô hình tự sự lâu đời nhất, kinh điển nhất của tiểu thuyết.
Đi qua miền nhớ dường như cũng tạo dựng một chân trời
chờ đợi như thế. Càng về cuối tác phẩm, những dấu hiệu nhận ra nhau, những cộng
hưởng của ký ức, những mối dây liên hệ âm thầm giữa ông Minh và bà Phương càng khiến người đọc tin rằng
cuộc hội ngộ cuối cùng là tất yếu. Nhà văn đã dẫn dắt người đọc đến rất gần
khoảnh khắc ấy.
Nhưng chính ở ngưỡng
cửa của sự hoàn tất, tác giả đã lựa
chọn dừng lại: Ông Minh và bà Phương không thực sự trở về với nhau
theo nghĩa thông thường. Điều còn lại giữa họ không phải là một cuộc sống chung, mà là một miền ký ức chung.
Sự lựa chọn này khiến
không ít độc giả cảm thấy bàng hoàng, hụt hẫng. Tuy nhiên, dừng lại để xem xét thấu đáo và toàn diện từ góc độ nghệ thuật, cảm giác hụt hẫng
đó không phải là dấu hiệu của thất bại.
Trái lại, đó là hiệu quả thẩm mỹ mà tác giả đã cố tình chủ động tạo ra ngay từ đầu.
Nhà lý luận Hans
Robert Jauss từng cho rằng mỗi tác phẩm đều hình thành trong người đọc một “tầm đón nhận”[1] (tiếng Đức: Erwartungshorizont). Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở
việc đáp ứng tầm đón nhận ấy
mà còn ở khả năng điều chỉnh hoặc phá vỡ chúng. Trong trường hợp Đi qua miền
nhớ, chính sự từ chối một kết thúc đoàn viên đã làm thay đổi cách người đọc
nhìn lại toàn bộ câu chuyện.
Bởi lẽ, nếu đọc kỹ,
ta sẽ nhận ra rằng Đi qua miền nhớ chưa bao giờ là một tiểu thuyết về sự
đoàn tụ. Nó là một tiểu thuyết về
ký ức. Tình yêu là chất liệu
của tác phẩm, nhưng ký ức mới là đối tượng phản tư cuối cùng. Điều gắn kết Minh
và Phương trong suốt chiều dài câu chuyện không phải là thời gian họ sống bên nhau, mà là thời gian họ nhớ về nhau. Họ hiện hữu trong đời nhau
chủ yếu dưới hình thức của hồi ức, của những liên tưởng, của những hình ảnh
được lưu giữ và lý tưởng hóa qua năm tháng.
Từ góc nhìn ấy, cuộc
gặp gỡ cuối cùng không còn là mục đích tối hậu của câu chuyện. Điều quan trọng
hơn là sự tồn tại bền bỉ của ký ức trước sức tàn phá của thời gian.
Chính vì thế, việc
nhà văn không đưa nhân vật đến một kết thúc đoàn viên có thể được xem như một
hành động bảo vệ cấu trúc biểu tượng mà tác phẩm đã xây dựng ngay từ chương Một. Nếu ông Minh
và bà Phương bước hẳn vào
đời sống hiện thực của tuổi già, miền nhớ rất có thể sẽ nhường chỗ cho đời sống
thường nhật. Khi đó, trọng tâm của tác phẩm sẽ dịch chuyển từ ký ức sang hiện
thực. Nhà văn Lệ Thu của chúng ta đã không lựa chọn phương thức cũ kỹ ấy, lối
mòn ấy.
Tuy nhiên, điều đáng
chú ý là mỹ học dang dở trong Đi qua miền nhớ không phải là sự dang dở của cốt truyện. Về căn bản, câu chuyện đã hoàn thành. Điều còn
dang dở là ý nghĩa. Ở đây chúng ta có
thể liên hệ với quan niệm về “tác
phẩm mở” của Umberto Eco[2], nhà ký hiệu học, người Ý. Theo Eco, những tác
phẩm lớn không khép kín ý nghĩa trong một lời giải cuối cùng, mà kiến
tạo những khoảng trống diễn giải, nơi người đọc tiếp tục hoàn thành tác phẩm bằng
chính kinh nghiệm sống và suy tư của mình. Theo tôi, cái kết của Đi qua miền nhớ thuộc về kiểu cấu
trúc ấy: câu chuyện khép lại, nhưng ý nghĩa tiếp tục mở ra. Người
đọc có thể xem đó là một kết thúc nguyên vẹn, tinh tuyền và đẹp
đẽ, bởi nó giữ nguyên vẻ
trong trẻo của ký ức. Đồng thời, cũng
có thể xem đó là một kết thúc chưa trọn vẹn bởi nó từ chối một cuộc đối diện
trực tiếp giữa hai nhân vật chính.
Cả hai cách đọc nêu trên đều có cơ sở. Và chính sự đồng tồn tại của những cách đọc khác nhau đã tạo nên đời sống tiếp
nhận của tác phẩm.
Từ góc độ ấy, có thể xem cái kết của Đi qua miền nhớ
không phải là một câu trả lời hay một lời giải thích cụ thể. Nó là một câu hỏi. Không phải câu hỏi về tình yêu. Mà là câu hỏi về bản chất của ký ức.
Đúng vậy: Liệu những gì đẹp nhất trong đời người
có nhất thiết phải được hoàn tất trong hiện thực? Hay đôi khi, chính sự không hoàn tất
mới là điều giúp chúng tồn tại lâu dài trong tâm thức?
Đi sâu hơn một bước,
nếu đặt bên cạnh một số
tiểu thuyết nổi tiếng thế giới, lựa chọn nghệ thuật của nhà văn Lệ Thu càng hiện ra rõ nét hơn:
Trong Đại gia Gatsby của Fitzgerald, nhân vật chính bị hủy
diệt bởi nỗ lực phục hồi quá khứ. Tiểu thuyết kết thúc bằng sự tan vỡ của một
huyền thoại. Trong Tình yêu thời thổ tả của Márquez, huyền thoại ấy được
đưa ra thử thách trước hiện thực khi hai nhân vật gặp lại nhau sau hơn nửa thế
kỷ. Còn trong Đời nhẹ khôn kham của Milan Kundera, những ảo tưởng lãng
mạn được thay thế bằng ý thức về tính hữu hạn của đời người.
So sánh, đối chiếu với những tác phẩm ấy, Đi qua miền
nhớ lựa chọn một con đường rất riêng:
không phá hủy huyền thoại, không hiện thực hóa huyền thoại, mà bảo tồn huyền
thoại. Đó là một lựa chọn
mang đậm cảm thức Á Đông. Quả vậy, trong
nhiều truyền thống mỹ học phương Đông, cái đẹp không nằm ở sự phơi mở hoàn toàn hay sự trần trụi
thế tục, mà nằm ở phần còn
lại sau khi tác phẩm ấy kết
thúc. Hội họa thủy mặc để lại khoảng trắng. Thơ Đường thường dừng ở nơi cảm xúc
vừa đạt tới độ ngân vang. Nhiều kiệt tác văn chương phương Đông không khép lại
bằng sự xác quyết, mà
bằng dư âm.
Cái kết của Đi qua
miền nhớ có vẻ đã được
xây dựng trên nguyên tắc ấy. Nhà
văn Lệ Thu không trao cho người
đọc sự hoàn tất. Nhà văn trao cho
người đọc một khoảng trống để trải nghiệm và tự suy
ngẫm.
Tất nhiên, từ góc độ
thi pháp tiểu thuyết, vẫn có thể đặt ra một câu hỏi: Liệu tác giả có bỏ lỡ cơ hội khai thác
sâu hơn xung đột giữa ký ức và hiện thực? Một cuộc gặp trực diện hứa hẹn nhiều kịch
tính giữa ông Minh và bà Phương có thể đã tạo nên một trường tâm lý phức tạp hơn, nơi mà hình ảnh được lý tưởng hóa trong ký ức
phải đối diện với sự thật của thời gian. Đó là khả thể nghệ thuật mà tác phẩm
đã chủ động từ chối.
Nhưng chính sự từ
chối ấy lại làm nên bản sắc rất riêng, rất khác biệt của cuốn tiểu thuyết. Bởi cuối cùng, điều còn lại sau khi
khép trang 285 không phải là sự
kiện, mà là cảm thức. Không phải cuộc gặp
gỡ, mà là khoảng cách. Không phải sự chiếm
hữu, mà là sự lưu giữ.
Và có lẽ, đó chính là
ý nghĩa sâu xa nhất của nhan đề Đi qua miền nhớ. Đọc nó xong,
tôi có cảm tưởng rằng con người không
thực sự đi qua miền nhớ. Chính
miền nhớ ấy, với bao thăng trầm của đất nước, với sự chia cách của hai biểu tượng ánh
sáng và hương thơm, đang đi qua đời sống
của mỗi chúng ta, lặng lẽ định hình những gì sâu thẳm và bền vững nhất trong
tâm hồn chúng ta.
Xin cảm ơn nhà văn Lệ Thu, một trái tim nhân hậu, một ngòi bút sắc sảo ở cả
ba lĩnh vực thi ca, bút ký và tiểu thuyết, đã đem lại trong tâm tư chúng ta những
giá trị văn học rất đáng ghi nhận.
T.N.L.
Nhận xét
Đăng nhận xét